تقسيمات اداري و سياسي :
براساس آخرين تقسيمات كشوري 1375 استان مركزي داراي 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، 1394 آبادي دارد سكنه و 46 آباد خالي از سكنه است. شهرستانهاي اين استان عبارتند از : اراك – آشتيان – تفرش – خمين – ساوه – شازند – محلات و دليجان.
دامپروري :
فلات مركزي، كه بين رشته كوههاي البرز و زاگرس در اين منطقه وجود دارد، رشته جبال راسوند به طرف جنوب شرقي. تنوع اقليمي و آب هوايي استان كه ناشي از نوسانات ارتفاعي آن است و همچنين ميزان بارش باران در فصول مختلف همه و همه باعث وجود طبيعت ويژه اي را از جهت رويش گياهان در اين منطقه شده است. از اين رو مي توان گفت استان مركزي يكي از غني ترين مراتع طبيعي ايران است و براي پرورش انواع دام و طيور و حتي پرورش زنبور عسل مناسب است.
نواحي سربند و دامنه‌هاي راسوند، به دليل ويژگيهاي اقليمي، از پرآب ترين و سبزترين مناطق استان مركزي محسوب مي گردد.
تراكم چشمه هاي پرآب و دائمي و فصلي، پوشش گياهي بسيار خوب و گستردگي باغها و چمنزارها، داشتن تالابها و سردابهاي بزرگ همه و همه و داشتن گونه هاي گياهي بومي و دارويي باعث پرورش انواع دام و طيور و آبزيان شده است.
البته بايد به اين نكته توجه داشت : زمستان سرد و پربرف فلات غرب و جنوب غربي استان، امكان نگهداري گله هاي گوسفند و بز را بسيار محدود مي كند. دامها مدت زيادي در آغل ها نگهداري مي شوند و تنها چند ماهي از سال مي توانند از مراتع ييلاقي، كوهستاني استفاده كنند، نگهداري دامها تنها در روستاهايي كه قدرت ذخيرة علوفة زمستاني را دارند امكان پذير است.
نواحي شرق و شمال شرق استان و اطراف سيله و دشتهاي مجاور آن به علت گرما هوا در بعضي مواقع كوچ موقت گوسفند و بز را فراهم مي سازد. بيشتر عشاير منطقه در اين نواحي به دامداري اشتغال دارند. در اطراف اراك و خمين و شهرهاي ديگر استان كه گاوداري و مرغداري هاي جديدي احداث شده اند كه سعي در برآوردن نيازهاي روزافزون اين شهرها را دارند.
صنعت و بازرگاني :
استان مركزي از جمله استانهاي صنعتي كشور محسوب مي شود، وجود صنايع مادر در اراك اين شهر را به يكي از قطبهاي صنعتي كشور مبدل كرده است همچنين وجود كارخانه هاي چشمگير و توليدي شهرستان ساوه نيز خود گوياي اين مهم است. مهمترين كارخانه هاي صنعتي استان عبارتند از : ماشين سازي، آلومينيوم سازي كابل سازي – كمباين سازي، لاستيك سازي- كارخانه هپكو(سازنده ماشين آلات راه سازي) كارخانه هاي سازنده پروفيل و لوله هاي آبياري آلومينيومي، كارخانه هاي آونگان (سازنده پايه فلزي انتقال نيرو)- كارخانه ادوات كشاورزي- كارخانه توليد نورد آلومينيوم- رنگ روناس- پالايشگاه- پتروشيمي – نيروگاه آذرآب و نيز ساير كارخانه هاي مستقر در شهرستان ساوه را مي توان ياد كرد، كه توليد و عرضه آن به داخل كشور و صادر برخي از توليدات كارخانه ها به خارج از كشور چه در بخش كارخانه ها و صنايع همانطور كه يادآور شديم چه در بخش كشاورزي اين استان يكي از قطبهاي مهم تأثيرگذار در امر بازرگاني و صنعتي كشور است.
معادن :
در استان مركز 112 معدن مختلف وجود دارد كه بيشترين آن مربوط به مصالح ساختماني است، از مهمترين معادن استان مركزي مي توان از : سنگ آهن در شمس آباد اراك، معادن سرب، رو، منگنز، بارتيتين، سنگ تراورتن، گچ و سنگ نمك را مي توان ياد كرد.
در اطراف شهر نيمور محلات معادن تراورتن بسيار زياد است.
صنايع دستي :
در اين استان انواع فرش، گليم، قالي- جاجيم- زيلو، سفالگري توليد مي شود و علاوه بر اينها كارگاههاي متعدد صابون سازي كه در آشتيان وجود دارد از جملة هنر صنايع دستي اين خطه از كشور است. البته ناگفته پيداست كه صابون آشتيان شهرت محلي دارد.
فرش ساروق اراك، قالي ساوه و لييان، جاجيم خمين، سفالگري در ساوه و محلات و همين طور توليد زيلو در محلات، شهرت بسزايي دارد.
موقعيت و وسعت:
استان مركزي بخشي از فلات مركزي ايران است كه بين رشته كوه هاي البرز و زاگرس و در مجاورت كوير مركزي بين 33 درجه و 30 دقيقه تا 35 درجه و 35 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 57 دقيقه تا 51 درجه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است و استانهاي هم مرز آن عبارتند از : در شمال استان هاي تهران و قزوين در جنوب استان هاي اصفهان و لرستان در شرق استان هاي اصفهان و تهران و در غرب استان همدان . مساحت كل استان مركزي حدود 29152 كيلومتر مربع است از لحاظ ويژگي هاي توپوگرافي ، 91/33 درصد مساحت آن را كوه هاو 93/14 درصد مساحت آن را تپه ها و 76/13 درصد را فلات ها و مابقي را دشت ها تشكيل مي دهد . مركز اين استان شهر اراك و شهرستانهاي تابعه آن عبارتند از : ساوه ، خمين ، محلات ، سربند ( شازند ) ، تفرش ، دليجان و آشتيان مي باشد . _ نا همواريها : مهمترين ارتفاعات استان را قسمتي از كوه هاي مركزي و قسمتي از كوه هاي زاگرس تشكيل مي دهند . بلندترين ارتفاعات استان قله شهباز در غرب اراك با 3388 متر ارتفاع در رشته كوه راسوند است و پست ترين منطقه را دشتي در جنوب ساوه با 950 متر ارتفاع از سطح دريا تشكيل مي دهد . عمده مناطق كوهستاني اين استان در شهرستان هاي سربند ( شازند ) ، اراك ، محلات و تفرش قرار دارند . كوه هاي اين ناحيه از دو رشته تشكيل شده است . رشته اصلي از الوند جدا شده و بصورت ديواره هاي موازي ، گاهي فشرده و گاهي گسترده به عرض چند كيلومتر و با طول 280 كيلومتر از همدان تا راهگرد ادامه دارد .جهت اصلي آن از شمال غربي به جنوب كشيده شده و سپس به شمال شرقي متوجه مي گردد .اين ارتفاعات در سربند و شازند به نام راسوند و در اراك سپيدخاني نام دارند . قلل عمده اين كوهها در راسوند ( دوخواهران ) به نام شهباز 3388 متر و سفيدخاني 2820 متر و در ( قرق در ) 2967 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . رشته جبال راسوند به طرف جنوب شرقي ادامه داشته و به كوه هاي ( الوندلكان ) با ارتفاع 3056 متر در غرب خمين مي پيوندد ، سپس اين رشته جبال به ارتفاعات ( تخته كوه اردل ) و جاسب پيوسته و پس از قطع شدن به وسيله دره قمرود به ارتفاعات كهك قم متصل مي شود . رشته دوم كوه هاي اين منطقه در چهل كيلومتري جنوب غربي شهر اراك از كوه هاي راسوند جدا شده بصورت دو رشته موازي از جنوب به سوي شمال امتداد يافته كه اين رشته كاملاً بر كوه هاي راسوند عمود بوده و درة معروف ( چرّا ) را با وسعت 1100 كيلومتر مربع به وجود آورده ، عرض اين كوهستان در بعضي نقاط از 50 كيلومتر تجاوز كرده كه جهت شمالي اين كوهستان به ارتفاعات وفس ، تفرش ، آشتيان و خلجستان پيوسته و به سوي ساوه امتداد مي يابد . ارتفاات عمده آن در هزاوه اراك 2735 متر و در وفس به 2745 متر مي رسد . كوه هاي عمده منطقه تفرش عبارتند از : كوه كوجه « كجه » با ارتفاع 3140 متر ، قله بنديي 2600 متر قله گندم كوه 2159 متر و كوه كلاهك 3084 متر از سطح دريا ارتفاع دارند . در شمال شرقي شهرستان اراك رشته كوه هاي هفتاد قله قرار دارد كه شهرستان محلات در شرق آن واقع شده و اين كوه ها به رشته جبال راهگرد مي پيوندد .
جغرافياي انساني
بر اساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 استان مركزي 1228812 نفر جمعيت دارد از اين تعداد 1/57 درصد در نقاط شهري و 9/42 درصد در نقاط روستايي سكونت داشت اند . در همين سال از كل جمعيت استان 156/616 نفر مرد و 656/612 نفر زن بوده اند . از جمعيت استان 3/38 درصد در گروه سني كمتر از 15 سال ، 1/56 درصد در گروه سني 15 تا 64 سال و 6/5 درصد در گروه سني 65 سال و بيشتر قرار داشته اند . سمت وسوي تمامي نقل و انتقالات داخلي و مهاجرين كه از خارج وارد استان شده اند كانون هاي شهري مخصوصاً در شهر اراك و ساوه بوده است . قبل از دهه اخير مردم استان براي يافتن كار و ادامه تحصيلات فرزندان و بالا بردن سطح زندگي خود از اين استان به استان هاي تهران و اصفهان مهاجرت مي كردند ليكن بر اثر جذب نيروهاي بومي ، بسياري از شهرستان هاي ديگر به اين استان مهاجرت كرده اند .
منابع اقتصادي استان :
كشاورزي : اساس اقتصاد استان را به ترتيب اهميت، بخش هاي خدمات، صنعت و كشاورزي تشكيل مي دهند . به طوري تقريبي در حدود 19 درصد مساحت استان اراضي كشاورزي 57 اراضي مرتعي، 24 درصد اراضي غير مزروعي از قبيل درياچه ها ، كويرها، جاده ها و شهرها تشكيل مي دهند . محصولات كشاورزي استان شامل توليد، گندم، جو، حبوبات آفتابگردان، پنبه- چغندر قند- گوجه فرنگي و پياز است.
توليد برخي ار فرآورده هاي كشاورزي در شهرستانهاي اين استان بيش از ميزان مصرف محلي است. در نتيجه به استانهاي مجاور صادر مي شود .
از شهرستان اراك، گندم، جو، انگور، سبزيجات و خشكبار.
از شهرستان ساوه : انار و طالبي و پسته.
از شهرستان محلات : كاهو و گل.
از شهرستان تفرش : بادام و گردو.
از شهرستان خيمن : پايز و لوبيا و گندم به ساير شهرها و استانها و همچنين به خارج از كشور صادر مي شود .
به هر حال استان مركزي به لحاظ موقعيت خاص به خود بوده و داشتن زمين هاي حاصلخيز زراعي و توليد برخي از محصولات كشاورزي و نيز دامپروري از مناطق مهم كشور محسوب مي شود. مي توان گفت تقريباً 50 درصد از مردم اين استان در روستاها زندگي مي كنند و شغل اصلي آنها كشاورزي و دامداري است.
همين طور كه در بالا اشاره شده گويا اين حقيقت است